Một video kết thúc, một nội dung mới lập tức xuất hiện
Điểm đặc biệt của video ngắn nằm ở tốc độ.
Người dùng không cần lựa chọn nội dung tiếp theo bằng cách tìm kiếm. Chỉ một thao tác vuốt, một video mới đã xuất hiện. Nếu nội dung không hấp dẫn, thao tác tiếp theo cũng chỉ mất khoảng một giây.
Cơ chế này tạo ra một dòng thông tin gần như liên tục. Não bộ phải nhanh chóng xác định nội dung nào đáng chú ý, nội dung nào có thể bỏ qua và khi nào nên tiếp tục chuyển sang video khác.
Điều đáng chú ý là người dùng thường không biết trước video tiếp theo sẽ nói về điều gì. Chính sự thay đổi liên tục này tạo nên cảm giác bất ngờ và khiến trải nghiệm xem trở nên khó đoán.
Não bộ phải liên tục chuyển hướng chú ý
Khả năng chú ý là một nguồn lực có giới hạn. Khi chuyển từ một nhiệm vụ sang nhiệm vụ khác, não cần phân bổ lại sự chú ý và xử lý những thông tin mới.
Một nghiên cứu được công bố trên Frontiers in Human Neuroscience năm 2024 đã khảo sát 48 người và sử dụng EEG để xem xét mối liên hệ giữa xu hướng sử dụng video ngắn gây nghiện với các chức năng chú ý. Kết quả cho thấy mức độ xu hướng nghiện video ngắn cao hơn có tương quan với chỉ số kiểm soát điều hành thấp hơn ở vùng não trước trán, đồng thời tương quan với khả năng tự kiểm soát thấp hơn.
Điều này không có nghĩa cứ xem video ngắn là khả năng tập trung sẽ suy giảm. Nghiên cứu trên có quy mô nhỏ và chủ yếu cho thấy mối liên hệ, chưa chứng minh video ngắn trực tiếp gây ra thay đổi đó.
Tuy nhiên, nó cho thấy cách chúng ta tiêu thụ nội dung có thể là một yếu tố đáng quan tâm khi nghiên cứu về sự chú ý và tự kiểm soát.
“Cơn khát” nội dung mới đến từ đâu?
Video ngắn thường được xây dựng quanh một chuỗi nội dung nối tiếp nhau.
Một video có thể khiến người dùng tò mò, video tiếp theo lại đưa ra một chủ đề hoàn toàn khác. Sau vài lần vuốt, người xem có thể tiếp tục chỉ vì muốn biết nội dung tiếp theo là gì.
Đây là điểm khác biệt đáng chú ý so với việc xem một bộ phim hoặc đọc một bài viết dài. Với nội dung dài, người dùng thường có một mục tiêu tương đối rõ: xem hết bộ phim, đọc xong bài viết hoặc tìm hiểu một chủ đề.
Trong dòng video ngắn, mục tiêu dễ chuyển thành một hành động đơn giản hơn: tiếp tục xem.
Một nghiên cứu năm 2025 trên hơn 2.200 sinh viên đại học cũng cho thấy các yếu tố liên quan đến định hướng thời gian và khả năng tự kiểm soát có liên hệ với mức độ sử dụng video ngắn gây nghiện.
Vì vậy, “cơn khát nội dung mới” trong bài này nên được hiểu như một cách mô tả vòng lặp hành vi, thay vì một thuật ngữ y khoa về não bộ.
Khi “xem một chút” kéo dài thành hàng giờ
Một trong những vấn đề dễ nhận thấy nhất không nằm ở từng video riêng lẻ mà ở tổng thời gian sử dụng.
Một video dài 30 giây dường như rất ngắn. Nhưng nếu xem 60 video, tổng thời gian đã là khoảng 30 phút, chưa tính thời gian chuyển tiếp.
Nếu tiếp tục trong một giờ, người dùng có thể tiếp nhận hàng trăm nội dung khác nhau mà không có cảm giác mình vừa dành quá nhiều thời gian cho việc xem video.
Nghiên cứu công bố năm 2025 trên Acta Psychologica khảo sát 745 người dùng mạng xã hội tại Saudi Arabia cho thấy tần suất/thời lượng sử dụng và trạng thái “scroll immersion” - tình trạng cuốn vào việc lướt một cách gần như không chủ ý, có liên hệ với các kết quả tự báo cáo về khó tập trung, gián đoạn trí nhớ làm việc và mệt mỏi nhận thức.
Đây cũng là lý do việc đếm số lần mở ứng dụng hoặc số video đã xem đôi khi không phản ánh chính xác thời gian chúng ta thực sự dành cho nền tảng.
Khả năng tập trung được thử thách theo cách nào?
Một nhiệm vụ cần tập trung thường yêu cầu não duy trì mục tiêu trong một khoảng thời gian và bỏ qua những kích thích không liên quan.
Trong khi đó, việc lướt video ngắn tạo ra một môi trường hoàn toàn khác: kích thích mới xuất hiện liên tục và người dùng có thể chủ động bỏ qua bất kỳ nội dung nào không hấp dẫn.
Một nghiên cứu công bố năm 2025 trên Neuropsychologia sử dụng các bài kiểm tra chú ý và fMRI để nghiên cứu người dùng video ngắn chủ động và thụ động. Kết quả cho thấy việc sử dụng chủ động có liên hệ với hiệu quả cảnh báo thấp hơn và những khác biệt trong kết nối chức năng của một số mạng não liên quan đến chú ý và kiểm soát.
Những phát hiện này tiếp tục mở ra câu hỏi về cách thói quen lướt và cách tương tác với nội dung có thể liên quan đến hoạt động chú ý.
Dù vậy, khoa học hiện chưa cho phép kết luận rằng video ngắn tự thân làm thay đổi não bộ theo một chiều duy nhất.
Vấn đề nằm ở cách sử dụng hơn là một định dạng nội dung
Video ngắn vẫn có nhiều giá trị.
Một video 30 giây có thể giải thích một mẹo công nghệ, hướng dẫn một thao tác, truyền tải một tin tức hoặc giúp người xem tiếp cận kiến thức nhanh chóng.
Vấn đề xuất hiện khi việc xem chuyển từ có mục đích sang tự động lướt.
Nếu mở TikTok, Reels hoặc Shorts để tìm một thông tin cụ thể rồi đóng ứng dụng, trải nghiệm hoàn toàn khác với việc nằm trên giường và tiếp tục vuốt video trong một giờ mà không có mục tiêu rõ ràng.
Vì vậy, thay vì hỏi “video ngắn có tốt hay xấu?”, câu hỏi hữu ích hơn là:
Mình đang xem để tìm thông tin hay chỉ đang chờ nội dung tiếp theo xuất hiện?
Ba cách lấy lại quyền kiểm soát thời gian xem
Người dùng không nhất thiết phải xóa toàn bộ ứng dụng video ngắn.
Một số thay đổi nhỏ có thể giúp việc sử dụng trở nên chủ động hơn.
Đặt giới hạn thời gian: Sử dụng tính năng giới hạn ứng dụng trên iPhone hoặc Android để tạo một điểm dừng rõ ràng.
Tắt thông báo: Những thông báo liên tục có thể tạo thêm lý do để mở ứng dụng khi người dùng vốn không có ý định xem.
Tạo khoảng thời gian không có video ngắn: Đặc biệt trong lúc học tập, làm việc hoặc trước khi ngủ, việc đặt điện thoại ra khỏi tầm tay có thể giúp giảm hành vi mở ứng dụng theo thói quen.
Kết luận
Video ngắn mang đến một cách tiếp nhận thông tin nhanh, sinh động và phù hợp với nhịp sống hiện đại. Nhưng dòng nội dung liên tục cũng khiến người dùng dễ rơi vào vòng lặp xem – vuốt – xem tiếp.
Các nghiên cứu gần đây đang cho thấy mối liên hệ đáng chú ý giữa mức độ sử dụng video ngắn, khả năng tự kiểm soát và một số khía cạnh của chức năng chú ý. Tuy nhiên, bằng chứng hiện tại chưa đủ để nói rằng video ngắn trực tiếp “tái tạo” hay làm tổn thương não bộ.
Điều đáng quan tâm hơn có lẽ nằm ở thói quen.
Khi vài chục giây nội dung mới trở thành thứ chúng ta liên tục tìm kiếm, khả năng dừng lại đúng lúc cũng trở thành một kỹ năng số cần được rèn luyện.
