Giới thiệu: Khi trí tuệ nhân tạo trở thành “người thầy thứ hai”

Năm 2026 chứng kiến một bước ngoặt chưa từng có trong giáo dục Việt Nam: trí tuệ nhân tạo (AI) không còn là khái niệm xa vời, mà đã trở thành công cụ hỗ trợ dạy – học và quản lý giáo dục trên quy mô toàn quốc. Sự chuyển mình này không chỉ đến từ áp lực chuyển đổi số, mà còn là kết quả của một chiến lược dài hơi nhằm hiện đại hóa giáo dục Việt Nam trong kỷ nguyên dữ liệu và tự động hóa.

Từ lớp học thông minh ở Hà Nội đến mô hình học tập kết hợp tại Cần Thơ, AI đang dần hiện diện trong từng khâu: gợi ý nội dung học tập, phân tích năng lực học sinh, đánh giá năng lực giáo viên và thậm chí dự báo xu hướng đào tạo nhân lực.

Trí tuệ nhân tạo trong lớp học Việt Nam

1. Bức tranh tổng quan: Việt Nam trên hành trình “AI hóa” giáo dục

Theo báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo năm 2025, hơn 300 trường học và 25 đại học đã triển khai thử nghiệm nền tảng học tập có ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Các mô hình như AI Tutor, Adaptive Learning Platform hay Smart Assessment được xem là ba trụ cột quan trọng trong hành trình số hóa học tập.

Ông Nguyễn Đức Hoàng – chuyên gia tại Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam – nhận định: “Nếu trước đây chúng ta nói nhiều đến chuyển đổi số trong quản lý, thì giờ đây AI đã đi sâu vào cốt lõi sư phạm, tác động trực tiếp đến phương pháp học và đánh giá người học.”

2. Từ mô hình dạy học truyền thống đến học tập cá nhân hóa bằng AI

Trước đây, giáo viên thường phải giảng dạy theo tiến độ chung, khiến học sinh giỏi và yếu đều khó đạt được hiệu quả tối ưu. AI đã thay đổi điều đó bằng khả năng phân tích hành vi học tập và gợi ý lộ trình cá nhân hóa.

Ví dụ, hệ thống ClassInsight do Đại học Bách Khoa Hà Nội phát triển có thể theo dõi tốc độ làm bài, thời gian đọc tài liệu, mức độ hiểu bài của từng sinh viên, từ đó đưa ra gợi ý học tập phù hợp. Nhờ vậy, sinh viên yếu được hỗ trợ thêm, trong khi sinh viên khá giỏi được khuyến khích chinh phục kiến thức nâng cao.

Đây chính là xu hướng “learning analytics” – học tập dựa trên dữ liệu – mà nhiều quốc gia như Singapore, Hàn Quốc, Phần Lan đã áp dụng thành công và Việt Nam đang theo sát.

3. Giáo viên thời đại AI: Từ người truyền đạt sang người dẫn dắt

Vai trò của giáo viên không biến mất, mà được tái định nghĩa. AI đảm nhận những công việc mang tính kỹ thuật: chấm bài tự động, tổng hợp điểm, nhận diện năng lực, để giáo viên tập trung vào giáo dục cảm xúc và tư duy phản biện.

Nhiều giáo viên tại Trường THPT Chuyên Lê Hồng Phong (TP.HCM) chia sẻ, nhờ AI hỗ trợ tạo đề thi và chấm điểm, họ có thêm thời gian tổ chức thảo luận nhóm, dự án nghiên cứu, giúp học sinh phát triển kỹ năng mềm. “AI giúp tôi hiểu học sinh hơn, không phải thay thế tôi” – cô giáo Trần Thu Hằng nhấn mạnh.

4. Quản trị dữ liệu học tập – thách thức và cơ hội

AI chỉ hiệu quả khi có dữ liệu chất lượng. Hiện nay, nhiều trường học ở Việt Nam vẫn quản lý dữ liệu học sinh bằng phương pháp thủ công hoặc phân tán. Điều này khiến việc huấn luyện mô hình AI gặp khó khăn. Tuy nhiên, Bộ GD&ĐT đã ban hành kế hoạch xây dựng hệ cơ sở dữ liệu giáo dục thống nhất, kết nối hơn 20.000 trường học trên toàn quốc.

Khi dữ liệu được liên thông, AI có thể phân tích xu hướng học tập, dự báo nhu cầu đào tạo nhân lực, hỗ trợ hoạch định chính sách giáo dục dựa trên bằng chứng (evidence-based policy). Đây là bước đột phá giúp Việt Nam hướng tới nền giáo dục thông minh.

5. Những rủi ro đạo đức và pháp lý khi áp dụng AI trong giáo dục

Dù mang lại nhiều lợi ích, việc sử dụng AI cũng đặt ra những vấn đề đạo đức: bảo mật thông tin học sinh, định kiến thuật toán, và nguy cơ “thương mại hóa” dữ liệu giáo dục. Các chuyên gia cảnh báo rằng, nếu không có cơ chế giám sát minh bạch, AI có thể vô tình tạo ra bất bình đẳng trong học tập.

Do đó, nhiều trường đại học lớn như Đại học Quốc gia TP.HCM đã thành lập Hội đồng đạo đức AI để đảm bảo việc ứng dụng công nghệ tuân thủ các chuẩn mực giáo dục và quyền riêng tư học sinh.

6. Chính sách và chiến lược quốc gia đến năm 2030

Trong “Chiến lược quốc gia về nghiên cứu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đến năm 2030”, Việt Nam đặt mục tiêu phát triển hệ sinh thái AI trong giáo dục. Các sáng kiến như chương trình “Giáo viên số 4.0”, “Học sinh thông minh” hay dự án hợp tác với UNESCO về AI và bình đẳng giới trong giáo dục đã được triển khai mạnh mẽ từ 2024.

Theo định hướng, đến năm 2030, mọi trường học phổ thông và đại học tại Việt Nam sẽ có ít nhất một nền tảng AI phục vụ dạy và học, đồng thời 100% giáo viên được đào tạo về năng lực sử dụng AI trong giảng dạy.

7. Triển vọng 2026–2030: Nền giáo dục Việt Nam bước vào kỷ nguyên dữ liệu

Từ góc nhìn chuyên gia, AI không chỉ là công cụ mà là “cơ sở hạ tầng tư duy mới” của giáo dục Việt Nam. Nó giúp chúng ta chuyển từ dạy học truyền thống sang dạy học dựa trên bằng chứng, từ đánh giá điểm số sang đánh giá năng lực thực tế. Tuy nhiên, để thành công, cần đầu tư vào con người nhiều hơn là công nghệ — vì chính con người mới là “bộ xử lý” quan trọng nhất của mọi hệ thống trí tuệ.

FAQ – Giải đáp thắc mắc về AI trong giáo dục

  • AI có thể thay thế giáo viên không? Không. AI chỉ là công cụ hỗ trợ giúp giáo viên hiểu học sinh hơn, không thể thay thế vai trò cảm xúc và sáng tạo của con người.
  • Học sinh có thể tự học hoàn toàn với AI? AI giúp tự học hiệu quả hơn nhưng vẫn cần hướng dẫn, phản hồi và kết nối xã hội để phát triển toàn diện.
  • Việt Nam có đang tụt hậu trong ứng dụng AI giáo dục? Không. Dù bắt đầu muộn, Việt Nam đang tiến nhanh nhờ chính sách quốc gia rõ ràng và hợp tác quốc tế sâu rộng.

Tham khảo thêm: Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam, UNESCO – Artificial Intelligence in Education, AI Hub Việt Nam.